Zaznacz stronę

UZASADNIENIE

  1. Potrzeba i cel wydania ustawy

        Potrzeba przyjęcia proponowanego projektu ustawy o zmianie ustawy o referendum lokalnym wynika z dążenia do stworzenia silniejszych gwarancji zabezpieczających właściwe sprawowanie demokracji bezpośredniej. Instytucje prawne teoretycznie umożliwiają obywatelom czynny udział w decydowaniu o sprawach wspólnoty samorządowej, ale w praktyce nie są możliwe do zrealizowania. W społeczeństwie istnieje przeświadczenie, że mieszkańcy nie mają realnej możliwości oddziaływania na lokalne otoczenie. Z badań przeprowadzonych przez CBOS w 2007 r. i obejmujących lata 1990 – 2007 wynika, że pomimo tego, że od 1990 r. poczucie aktywności obywatelskiej znacząco wzrosło, to w dalszym ciągu ponad połowa Polaków sądzi, iż nie ma żadnych możliwości wpływania na działalność organów jednostek samorządu terytorialnego. Jednocześnie na podstawie badań przeprowadzonych przez OBOP w grudniu 2012 r., ustalono, iż zdecydowana większość Polaków jest zwolennikiem uczestniczenia we współrządzeniu jednostkami samorządu lokalnego. Problem w tym, że obecne uregulowania prawne uniemożliwiają im realny wpływ na decydowanie o lokalnych sprawach. Projekt jest odpowiedzią na postulaty zgłaszane przez obywateli, dotyczące konieczności udoskonalenia możliwości korzystania z mechanizmu bezpośredniego sprawowania władzy w gminach, powiatach i województwach.

Istotną wskazówką dla kształtu proponowanych zmian są sprawdzone rozwiązania stosowane w państwach zachodnich, np. w Wlk. Brytanii, USA, Szwajcarii, dotyczące m. in. progu frekwencji wyborczej, monitoringu procedury głosowania i liczenia głosów z wykorzystaniem kamer, roli mężów zaufania w procedurze referendum.

Celem projektu jest urealnienie założeń ustawodawcy, poprzez:

–    zmniejszenie o połowę liczby obywateli niezbędnych do zainicjowania referendum;

–      zagwarantowanie inicjatorom referendum 6 miesięcznego (dotychczas jest to 60 dni) terminu na zebranie podpisów mieszkańców popierających referendum;

  • wydłużenie terminu na zaskarżenie do sądu administracyjnego uchwały organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego odrzucającej wniosek mieszkańców w sprawie przeprowadzenia referendum (art. 20. ust. 1);
  • wydłużenie terminu na usunięcie braków formalnych wniosku o referendum (art. 22. ust. 1);
  • wydłużenie terminu na złożenie do sądu administracyjnego skargi na postanowienie komisarza wyborczego odrzucającego wniosek o przeprowadzenie referendum (art. 26. ust. 1);
  • wydłużenie terminu na wniesienie skargi kasacyjnej (art. 20 ust. 2 oraz art. 26 ust. 2);
  • stworzenie możliwości utrwalania pracy komisji wyborczej za pomocą aparatów fotograficznych oraz kamer;
  • zwiększenie liczby mężów zaufania wyznaczanych do pracy w komisji wyborczej (art. 51);
  • zniesienie progu frekwencji, od którego zależy ważność referendum (art. 55 ust. 1).
  1. Stan aktualny

Ogólne założenie inicjatywy referendalnej przyjętej w ustawie o referendum lokalnym wynika z Konstytucji – aktu, który w art. 170 stanowi, że członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum o sprawach dotyczących tej wspólnoty.

Ustawa o referendum lokalnym wymienia pięć możliwych przedmiotów referendów:
w sprawie odwołania organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego; co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej danej wspólnoty, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki; w innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących daną wspólnotę; o odwołanie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne, mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy. Referenda lokalne można zatem podzielić na referenda odwoławcze (organu stanowiącego na każdym szczeblu samorządu lub organu wykonawczego gmin) oraz referenda tematyczne, zwane także merytorycznymi. Zakres tych ostatnich został w 2013 r. poszerzony zmianą ustawy, wynikającą z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lutego 2003 r. (Dz. U. 2013, poz. 153). Dodano możliwość przeprowadzenia referendum w innych istotnych sprawach, dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę.

W zależności od przedmiotu referendum, z inicjatywą jego przeprowadzenia może wystąpić rada (gminy, powiatu, sejmiku województwa), albo mieszkańcy danej jednostki samorządu terytorialnego.

Inicjatywa przeprowadzenia referendum z wniosku mieszkańców jest stosunkowo skomplikowana, a na pewno wymaga dużego zaangażowania logistycznego i finansowego. Ustawa przewiduje, że w skład grupy inicjującej przeprowadzenie referendum w obszarze powiatu lub województwa musi wchodzić co najmniej 15 osób; w przypadku gminy 5 osób. Osoby takie nazwane zostały w ustawie inicjatorem referendum. Inicjator oprócz obowiązków informacyjnych polegających na poinformowaniu odpowiednich organów, musi na własny koszt powiadomić wspólnotę lokalną m.in. o przedmiocie referendum, treści pytań, a w przypadku referendum dotyczącego samoopodatkowania, również o jego celu. Jeżeli referendum ma dotyczyć odwołania organów, to wskazać należy również uzasadnienie powodów takiej propozycji. Ponadto, w aktualnym stanie prawnym uchwała w sprawie przeprowadzenia referendum lub uchwała odrzucająca wniosek mieszkańców w tym przedmiocie, podejmowana jest przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, zwykłą większością głosów. W myśl bowiem regulującego tę kwestię art. 18 ,,Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego podejmuje uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum lub uchwałę o odrzuceniu wniosku mieszkańców nie później niż w ciągu 30 dni od dnia przekazania wniosku organowi określonemu w art. 12. ust. 1”. Oznacza to, że zablokowanie tak ważnej inicjatywy mieszkańców jaką jest referendum i odrzucenie wniosku przez organ może nastąpić stosunkowo łatwo. Rozwiązanie to, biorąc pod uwagę doniosłość spraw rozstrzyganych na szczeblu samorządowym, ale również skomplikowanie procedury inicjującej referendum, należy uznać za niesłuszne i krzywdzące dla mieszkańców.

Podpisy mieszkańców popierających inicjatywę przeprowadzenia referendum można zbierać tylko w terminie 60 dni od złożenia przez inicjatora przewodniczącemu zarządu jednostki samorządowej (wójtowi gminy) powiadomienia o zamiarze zainicjowania referendum (art. 14 ust. 1). Liczba wymaganych podpisów w przypadku gmin i powiatów wynosi 10 % uprawnionych do głosowania mieszkańców, w przypadku zaś województw 5% uprawnionych do głosowania mieszkańców województwa. Ponieważ wielu mieszkańców nie figuruje w spisie wyborców, jak pokazuje doświadczenie, efektywnie trzeba zebrać podpisy na poziomie 15% liczby mieszkańców. Jeżeli podpisy zbiera mała grupa mieszkańców, w dużym mieście może potrzebować więcej czasu. Należy stwierdzić, iż ustawodawca utrudnił całą procedurę wysokim progiem poparcia, co prowadzi do wniosku, że przyznane zostało mieszkańcom uprawnienie, które dodatkowo, tylko z 60-dniowym terminem przyznanym na jego osiągnięcie, wydaje się być niemożliwe do wykorzystania.

Okres 60 dni na zebranie odpowiedniej liczby podpisów mieszkańców, którzy chcą poprzeć referendum, należy uznać za stosunkowo krótki, zwłaszcza że oprócz samych podpisów, na  kartach, z których każda zawiera informacje o przedmiocie zamierzonego referendum oraz o tym, że poparcia nie można wycofać, znaleźć się muszą również: nazwiska i imiona członków grupy oraz imię, nazwisko i miejsce zamieszkania pełnomocnika, jeżeli inicjatorem referendum jest grupa obywateli; nazwa i adres siedziby statutowej struktury terenowej partii politycznej lub organizacji społecznej oraz imię, nazwisko i adres zamieszkania pełnomocnika, jeżeli inicjatorem referendum jest partia polityczna lub organizacja społeczna. Najistotniejszym z tych elementów jest podpis mieszkańca, którego w tym przypadku nie można utożsamiać wyłącznie z podpisem rozumianym sensu stricto, jako własnoręczne napisanie nazwiska i ewentualnie imienia podpisującego. Przepis art. 14 ust. 4 stanowi, że mieszkaniec jednostki samorządu terytorialnego popierający wniosek o przeprowadzenie referendum podaje na karcie nazwisko, imię, adres zamieszkania i numer ewidencyjny PESEL. Dane te potwierdza własnoręcznym podpisem. Wszystkie określone w tym przepisie dane osobowe są ważne, muszą więc być kompletne, ponieważ służą do identyfikacji osób popierających wniosek i ułatwiają weryfikację tego poparcia. Podpis i dane osobowe zostały tutaj ze sobą ściśle powiązane. W świetle art. 14 ust. 4 podpis nie egzystuje samodzielnie. Ma być złożony pod podanymi przez podpisującego jego danymi osobowymi. Podpis i dane dotyczące osoby udzielającej poparcia wzajemnie się uzupełniają. Łącznie pełnią rolę identyfikatora osoby, która opowiedziała się za przeprowadzeniem referendum. Dlatego podpis należy uznać za prawidłowy, jeżeli towarzyszą mu wszystkie te dane (A. Kisielewicz, glosa do wyroku NSA z dnia 29 września 2004 r., OSK 1117/04, OSP 2005, z. 7-8 i wyrok NSA z dnia 13 września 2006 r., II OSK 1044/06, niepub.). W konsekwencji termin do zbierania podpisów musi być rozumiany jako termin do zbierania podpisów wraz z danymi identyfikującymi osobę składającą podpis.

Trzeba dodać, że uchybienie w postaci podania niekompletnych danych kwalifikuje się jako brak formalny, co uzasadnia zwrócenie wniosku. Problem powstaje, jeżeli zachodzi taka okoliczność tj., podstawa do zwrócenia wniosku, a jednocześnie został on złożony w ostatnim 60-tym dniu terminu, który jest terminem zawitym. Prekluzyjny charakter tego terminu oznacza, że nie może on być przywrócony, ani przedłużony.

Należy podkreślić, iż istotną gwarancję prawidłowego przebiegu postępowania z wnioskiem mieszkańców w sprawie zarządzenia referendum, stanowi sądowa kontrola działania organów samorządowych. Przyjęte zostało rozwiązanie, że kontrola ta może zostać zainicjowana wyłącznie w sytuacji, w której żądanie przeprowadzenia referendum nie zostanie uwzględnione przez organ stanowiący danej jednostki samorządu terytorialnego, które to rozwiązanie trzeba uznać za właściwe. Dotyczy to wyłącznie dwóch, wskazanych w ustawie, przypadków: podjęcia uchwały odrzucającej wniosek mieszkańców w sprawie przeprowadzenia referendum oraz niepodjęcia takiej uchwały w terminie 30 dni od przekazania wniosku przewodniczącemu zarządu lub, w przypadku gminy, wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). W pozostałych sytuacjach, w których wniosek mieszkańców został uwzględniony, potrzeba takiej kontroli po prostu nie występuje. Zwraca jednak uwagę stosunkowo krótki termin na zaskarżenie negatywnej dla inicjatorów uchwały, podjętej przez organ stanowiący, do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Termin ten, zgodnie z art. 20 ust. 1 wynosi 14 dni od dnia doręczenia inicjatorowi uchwały odmownej lub 14 dni od dnia, w którym minął termin jej podjęcia przez radę gminy, powiatu albo sejmik wojewódzki. Powyższe terminy mają charakter zawity i nie ma możliwości ich przedłużenia. Brak zaskarżenia uchwały odmownej czy bezczynności w ciągu owych 14 dni zamyka sądową drogę weryfikacji działań organu stanowiącego.

Ponieważ w ustawie o referendum lokalnym nie zostały określone warunki wystąpienia do sądu administracyjnego z taką skargą oznacza to, iż mają w tym przypadku zastosowanie ogólne zasady wyrażone w prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wyjątkiem jest jednak inny termin wniesienia skargi, który wynosi wspomniane 14 dni od doręczenia stronie odpisu wraz z uzasadnieniem. Rozbieżność tych rozwiązań budzi wątpliwości. Zasadne jest ujednolicenie obu terminów, poprzez wydłużenie terminu obowiązującego na gruncie ustawy o referendum lokalnym do 30 dni.

Analogiczna, jak w przypadku kontroli legalności działania organów stanowiących jednostki samorządu terytorialnego, związanego z procedurą zarządzenia referendum, określoną w art. 20 ust. 1 ustawy, jest procedura weryfikacyjna działań komisarza wyborczego wynikająca z art. 26 ust. 1 ustawy, który mocą tego przepisu może postanowić o odrzuceniu wniosku o przeprowadzenie referendum. Oznacza to, że inicjator referendum, którego wniosek nie został uwzględniony, i to zarówno z powodu jego odrzucenia, jak i niedotrzymania terminu, może wystąpić ze stosowną skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego właściwego ze względu na siedzibę właściwego komisarza wyborczego. Procedura ta jest stosowana również w odniesieniu do postanowienia komisarza wyborczego w sprawie zwrócenia, z przyczyn formalnych, wniosku o przeprowadzenie referendum, złożonego przez grupę mieszkańców jednostki samorządowej. Również tożsame są terminy na wniesienie skargi, wynoszące 14 dni od dnia doręczenia postanowienia komisarza wyborczego, względnie od dnia, w którym upłynął termin na jego wydanie.

Termin 14–dniowy został również ustalony na podjęcie takich czynności jak uzupełnienie braków formalnych wniosku mieszkańców o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego (art. 22 ust. 3).

Wszystkie powołane terminy, należy uznać za zbyt krótkie i postulować ich wydłużenie. W praktyce stosowania procedur prawnych często pojawiają się bowiem różnego rodzaju trudności i komplikacje, nieprzewidziane okoliczności. Kwestie te są z praktycznego punktu widzenia bardzo istotne. Dlatego też należy brać je pod uwagę przy normowaniu terminów.

Przepis art. 51 ustawy o referendum lokalnym przewiduje instytucję mężów zaufania, której celem jest zabezpieczenie prawidłowości przebiegu referendum. Mężowie zaufania mogą być wyznaczani przez organ wykonawczy właściwej jednostki samorządu terytorialnego, w której odbywa się referendum lokalne, a także przez inicjatora takiego referendum. Mężowie zaufania mogą działać przy komisji terytorialnej oraz komisjach obwodowych w liczbie po jednym mężu zaufania. Ustawa przyznaje mężom zaufania możliwość udziału przy wszystkich czynnościach wykonywanych przez komisje, przy których zostali oni ustanowieni. Mają oni również możliwość wnoszenia swoich uwag do protokołów głosowania i protokołów referendum. Uwagi te mogą dotyczyć wszelkich kwestii związanych z przebiegiem referendum, przy czym muszą one zostać ujęte wraz ze wskazaniem konkretnych zarzutów. Zarzuty mogą dotyczyć pracy samej komisji, w tym ewentualnych naruszeń prawa przez jej członków, ale również innych naruszeń procedury, które miały na terenie jej kognicji, niewiążących się bezpośrednio czy nawet pośrednio z jej pracami. Podstawową funkcją jaką takie uwagi pełnią jest ocena, dokonana przez męża zaufania, czy głosowanie przebiegało we właściwy sposób, a tym samym czy nie ma powodów, które mogłyby wpływać na ocenę jego ważności przez właściwy sąd.

Instytucja mężów zaufania jest bardzo istotna; z założenia ma gwarantować prawidłowe przeprowadzenie referendum. Należałoby jednak poszerzyć ramy prawne tej instytucji, w postaci zwiększenia liczby mężów zaufania wyznaczanych do jednej komisji oraz poprzez zwiększenie uprawnień o możliwość utrwalania prac komisji za pomocą aparatów fotograficznych i kamer. Dałoby to szanse na rzeczywisty nadzór nad głosowaniem i zwiększenie prawdopodobieństwa wyeliminowania jakichkolwiek nieprawidłowości w toku tej procedury. Zwiększenie liczby mężów zaufania z jednego do trzech, rozwiązywałoby problem absencji męża zaufania; w razie niemożności pełnienia tej funkcji przez jedną osobę, możliwe byłoby zastępstwo przez inną, z grona pozostałych wyznaczonych.

Z przepisu art. 55 omawianej ustawy wynika odwołanie do koniecznej, minimalnej aktywności obywatelskiej. Przesłanką wiążącego charakteru referendum jest spełnienie progu frekwencyjnego na poziomie co najmniej 30% uprawnionych do głosowania. Referendum lokalne jest, co do zasady, ważne, jeśli ten próg zostanie osiągnięty. Wyjątek stanowi referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego pochodzącego z wyborów bezpośrednich. Jest ono ważne wtedy, gdy głosowało nie mniej niż 3/5 osób biorących udział w wyborze odwoływanego organu. Do rozstrzygnięcia referendum wystarczy, aby któraś z opcji osiągnęła większość głosów, jedynie w przypadku samoopodatkowania, zaakceptować musi to grupa co najmniej 2/3 osób, które oddały ważne głosy.

Patrząc przez pryzmat aktywności obywatelskiej w Polsce i udziału obywateli w głosowaniach, można stwierdzić, że trzydziestoprocentowa bariera nie jest łatwa do przekroczenia, szczególnie w większych gminach, powiatach czy województwach. Na przykład na trzy referenda w sprawie odwołania organów samorządowych w roku 2003 w jednym osiągnięto wymaganą dla jego ważności frekwencję, w roku 2004 na pięćdziesiąt sześć osiągnięto ją w ośmiu, w roku 2005 na trzydzieści – dwa ważne, w 2006 na dwa – brak ważnych; (dane za: Przegląd Wyborczy. Biuletyn Informacyjny 2004, nr 1-2, 2005, nr 2, oraz stroną internetową www.pkw.gov.pl). Dotychczasowe doświadczenia wynikające z przeprowadzonych referendów wskazują, że co do zasady nie są to inicjatywy częste, a po wtóre tylko w nielicznych przypadkach są inicjatywami ważnymi, wywołującymi określone skutki prawne.

Jak wynika z powyższego, obowiązujące przepisy ustawy o referendum lokalnym zawierają szereg niedoskonałości, które można skutecznie usunąć wdrażając przedłożone rozwiązania.

  1. Proponowane zmiany i przewidywane skutki

W treści artykułu 2 ust. 1 proponuje się dodanie określenia „w szczególności”. Zmiana uzasadniona jest tym, że wskazane wyliczenie spraw, w których możliwe jest przeprowadzenie referendum ma charakter przykładowy i nie jest katalogiem zamkniętym. Powyższe wynika wprost z treści art. 170 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., który stanowi, że: „Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Zasady i tryb przeprowadzania referendum lokalnego określa ustawa.” Wskazany przepis Konstytucji nie ogranicza zakresu przedmiotowego referendów lokalnych, a tym samym w katalogu ustawowym (art. 2 ust. 1.) należy podkreślić jego otwarty charakter.

Ponadto z treści art. 2 ust. 1 pkt 3 proponuje się usunięcie wyrazu „istotnych”. Wskazana zmiana zbliży treść ustawy o referendum lokalnym do treści art. 170 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis Konstytucji stanowi, że prawo do organizacji referendów lokalnych przysługuje w sprawach dotyczących danej wspólnoty. Ograniczenie ustawowe z art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy o referendum lokalnym ograniczające referenda do „istotnych spraw” jest niezgodne z treścią Konstytucji.

Określona w art. 4 ustawy o referendum lokalnym liczba podpisów uprawnionych do głosowania mieszkańców niezbędnych do zainicjowania procedury referendalnej jest jedną z częstszych barier organizacji referendów. Szczególnie jest to bariera istotna w jednostkach o większej liczbie uprawnionych do głosowania. Obecnie w gminach i powiatach do zainicjowania referendum potrzebny jest wniosek co najmniej 10% uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy albo powiatu, a w województwie 5% uprawnionych do głosowania mieszkańców województwa. W projekcie proponuje się, aby zmniejszyć te wartości o połowę do odpowiednio 5% i 2,5%, co przyczyni się do ułatwienia procedury inicjowania referendum oraz zwiększy możliwość obywateli decydowania o ważnych dla nich sprawach.

Dodanie w treści art. 9 ust. 1a i 1b ma na celu jednoznaczne wskazanie, że uchwała w sprawie referendum może być również inicjowana przez organ wykonawczy. W ustępie 2b zakreślono maksymalny termin, w którym inicjatywa organu wykonawczego powinna zostać rozpatrzona.

Trudno znaleźć uzasadnienie, dla którego podpisy mieszkańców, którzy chcą poprzeć referendum mogą być zbierane przez inicjatora referendum jedynie w stosunkowo krótkim 60 – dniowym terminie. Projekt zakłada zmianę przepisu art. 14 ust. 1 polegającą na wydłużeniu określonego tam terminu do 6 miesięcy. Sześciomiesięczny termin będzie terminem optymalnym, aby zrealizować inicjujące referendum działania, czynności i procedury.

Kolejna proponowana zmiana dotyczy kwestii podejmowania przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego uchwały w sprawie przeprowadzenia referendum lub uchwały o jego odrzuceniu (art. 18). Ma polegać na wprowadzeniu wymogu uzyskania 3/5 głosów uprawnionych do głosowania członków organu samorządu terytorialnego, aby można było wniosek mieszkańców o przeprowadzenie referendum odrzucić. Wprowadzenie tej regulacji w celu utrudnienia blokowania referendum, wydaje się być niezbędne.

W art. 20 ust. 2 określono termin na rozpatrzenie skargi na uchwałę organu jednostki samorządu terytorialnego, który wynosi 14 dni. W ustawie brak jest terminu w jakim rozpatrywana jest skarga kasacyjna przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Powoduje to, że sprawy sądowe w kwestiach referendalnych ciągną się miesiącami, a nawet latami (jak na przykład w przypadku inicjatywy mieszkańców woj. podlaskiego w sprawie budowy portu lotniczego). W sprawach związanych z kwestiami wyborczymi sprawy sądowe powinny być rozpatrywane w sposób maksymalnie szybki. Taki sam cel ma zmiana zaproponowana w art. 26.

Ponadto według projektu wydłużone zostaną z 14 do 30 dni następujące terminy:

  • termin na zaskarżenie do sądu administracyjnego uchwały organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego odrzucającą wniosek mieszkańców w sprawie przeprowadzenia referendum, a także w sytuacji niedotrzymania przez ten organ terminu określonego w art. 18 (art. 20 ust. 1);
  • termin, jaki inicjator referendum lub jego pełnomocnik mają na usunięcie uchybień dotyczących wniosku o referendum w razie jego zwrotu (art. 22 ust. 3);
  • termin na zaskarżenie rozstrzygnięcia nadzorczego wojewody unieważniającego uchwałę właściwego organu o przeprowadzeniu referendum (art. 24a. ust. 3).;
  • termin na zaskarżenie postanowienia komisarza wyborczego odrzucającego wniosek
    o przeprowadzenie referendum lub w związku z niedotrzymaniem przez komisarza terminu, o którym mowa w art. 24 (art. 26 ust. 1);
  • wydłużenie terminu na wniesienie skargi kasacyjnej (art. 20 ust. 2 oraz art. 26 ust. 2).

W efekcie wydłużenia wskazanych terminów, możliwe będzie właściwe przygotowanie referendum i zapewnienie skuteczności podjętej inicjatywy referendalnej.

W celu zagwarantowania obywatelom pełnego dostępu do informacji na temat referendum projektodawcy proponują dodanie w art. 29 ust. 1a, nakładającego obowiązek na jednostki organizacyjne sprawujące trwały zarząd nieruchomościami państwowymi i komunalnymi do udostępnienia bezpłatnie pomieszczeń wskazanych przez inicjatora referendum, zrzeszenia oraz mieszkańców w celu przeprowadzenia zgromadzenia, podczas którego będzie możliwe zaprezentowanie stanowiska wobec przedmiotu referendum. Warunkiem udostępnienia pomieszczeń jest nie zakłócenie normalnego funkcjonowania tych jednostek.

Zmiana dotyczy również przepisu art. 55 i polega na zniesieniu przesłanki wiążącego charakteru referendum, jaką jest spełnienie progu frekwencyjnego na poziomie co najmniej 30% uprawnionych do głosowania. Spowoduje to, że słaba aktywność niektórych mieszkańców nie wpłynie na realizację przedsięwzięć osób społecznie zaangażowanych. W latach 2002 – 2010 odbyły się łącznie 173 referenda w tym jedynie 24 z nich były ważne i rozstrzygające – co daje zaledwie niecałe 14%.[1]

W projekcie proponuje się również uchylenie art. 55 ust. 2, który ustalał próg ważności wyborów referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego pochodzącego z wyborów bezpośredni, jeżeli wzięło w nim udział nie mniej niż 3/5 liczby biorących udział w wyborze odwoływanego organu. Zdaniem projektodawców uchylony powinien zostać również art. 56 ust. 2, który stanowi, iż wynik referendum gminnego w sprawie samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne jest rozstrzygający, jeżeli za samoopodatkowaniem oddano co najmniej 2/3 ważnych głosów. Osiąganie poprzez referendum zadań i celów zgodnie z ustawą, powinno przyczynić się do wszechstronnego – społecznego i gospodarczego rozwoju danej jednostki samorządowej oraz zacieśnianiu społecznych, gospodarczych i kulturowych więzi łączących daną wspólnotę. Społecznie aktywni winni zyskać motywację do dalszej pracy na rzecz swojej lokalnej wspólnoty. Ponadto, jak się wydaje, przeciwnicy danego rozwiązania zmuszeni będą do przedstawiania rzeczowych argumentów, zamiast demonstrowania bierności. Aktualnie, wymóg frekwencji do ważności referendum pozwala przeciwnikom referendum na blokowanie ważnych decyzji poprzez nawoływanie do absencji. Przykładem w USA, gdzie do ważności referendum nie jest wymagana określona frekwencja, jest Kalifornia. Tutaj w zasadzie każda propozycja tematu referendum, jeżeli uzyska odpowiednią liczbę podpisów, musi zostać poddana pod głosowanie, niezależnie od stanowisk stanowych i federalnych. Po powiadomieniu tych instytucji, pomysłodawcy mają 180 dni na zebranie odpowiedniej liczby podpisów (w przypadku zmian konstytucji 8%, a w przypadku zmian w aktach niższego rzędu 5% osób, które oddały głosy w ostatnich wyborach gubernatorskich).

       W projekcie znajduje się również propozycja zwiększenia liczby mężów zaufania do 3 oraz nadanie im kompetencji do rejestrowania czynności podejmowanych przez komisję za pomocą urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk (kamer) w czasie liczenia głosów i w czasie ustalania wyników głosowania w obwodach. Dzięki temu można osiągnąć rezultaty w postaci wzmocnienia roli mężów zaufania w czasie wyborów, zmniejszenia liczby nadużyć, które mają miejsce w obwodowych komisjach wyborczych w czasie wyborów oraz zapewnienia wiarygodności wyborów i zgodnych z prawdą wyników wyborów.

Obecnie obowiązujące brzmienie art. 65 dotyczące wykonania wyniku referendum jest lakoniczne i nie zawiera konkretów dotyczących terminów oraz zasad realizacji wyniku głosowania. Zaproponowana zmiana uszczegóławia ten etap procedury referendalnej.

W zakresie skutków społecznych, proponowane zmiany spowodują to, iż nastąpi:

– wzrost skuteczności wnoszonych inicjatyw;

– zwiększenie partycypacji mieszkańców w życiu lokalnym;

– zwiększenie wpływu mieszkańców na rozstrzygnięcia w sprawach lokalnych;

– wzrost skuteczności wnoszonych inicjatyw, co zachęcać będzie mieszkańców do proaktywnej działalności na rzecz gminy;

– zwiększenie aktywności mieszkańców poprzez udział w ochronie interesu publicznego przez podmioty, jakimi są mężowie zaufania;

–  zwiększenie zainteresowania obywateli sprawami publicznymi;

– zwiększenie pozytywnego odbioru całego procesu wyborczego poprzez zwiększenie gwarancji prawidłowego i rzetelnego przeprowadzania referendum;

– wzmocnienie idei demokracji bezpośredniej.

Proponowane zmiany nie spowodują skutków gospodarczych i finansowych.

  1. Wpływ na sektor finansów publicznych

Projekt nie pociąga za sobą obciążenia finansowego budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego.

  1. Zgodność z prawem Unii Europejskiej

Projekt w zakresie swojej regulacji nie jest objęty prawem Unii Europejskiej.

[1] Anna Maciąg, Uniwersytet Wrocławski Interdyscyplinarne Studenckie Koło Rozwoju Administracji ISKRA, „Czy referendum lokalne w sprawie odwołania organu samorządu terytorialnego przed upływem kadencji to efektywny instrument demokracji bezpośredniej?”

 

0 komentarzy

Wyślij komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Wpis powyżej to uzasadnienie do projektu nowelizacji ustawy o referendum lokalnym, który został złożony w Sejmie w styczniu 2018 roku przez KUKUZ15. Losy tej inicjatywy można śledzić na stronie Sejmu pod linkiem: http://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/druk.xsp?nr=2297. Naszym zadaniem jest napisanie nowego uzasadnienia, które lepiej uzasadni projekt, szczególnie w obliczu krytycznych uwag do niego, które zostały zawarte w oficjalnych opiniach, również udostępnionych na stronie wskazanej powyżej.
Krótkie uwagi do uzasadnienia napisanego przez KUKIZ15 piszemy w formie komentarzy na końcu tekstu, a propozycje pełniejszych fragmentów nowego, naszego uzasadnienia piszemy w formie opinii. Na razie, możliwość umieszczania tych opinii na stronie mam ja (zmienię to w najbliższej przyszłości, ale wymaga to odpowiedniej konfiguracji strony). Tak więc póki co, proszę o przesyłanie do mnie takich notatek, będę je umieszczał na stronie.

Jacek Barcikowski